Cen\u00e2b-\u0131 Hak, insanlar\u0131n din hus\u00fbsunda h\u00fcr olmalar\u0131n\u0131, g\u00f6nderdi\u011fi hak dini kendi iradeleriyle se\u00e7melerini mur\u00e2d etmektedir. Bu sebeple kalben inanmad\u0131\u011f\u0131 h\u00e2lde m\u00fcsl\u00fcman oldu\u011funu s\u00f6yleyen ki\u015fi, m\u00fcnaf\u0131k diye isimlendirilir. M\u00fcnaf\u0131kl\u0131k \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n en \u00e7irkin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir durumdur. Bunun yan\u0131nda Cen\u00e2b-\u0131 Hak, m\u00fcsl\u00fcmanlara \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131 sadece anlatma ve tebli\u011f etme vazifesi vermi\u015ftir. Nitekim Ras\u00fblullah r, kendi amcalar\u0131n\u0131 bile iman etmeye zorlamam\u0131\u015f, onlara sadece yalvarm\u0131\u015ft\u0131r. Neticede kimi hi\u00e7 kabul etmemi\u015f, kimi de \u00e7ok sonra m\u00fcsl\u00fcman olmu\u015ftur.<\/p>\n
Di\u011fer taraftan, m\u00fcsl\u00fcmanlar \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcler koydu\u011fu alanlarda kendi arzular\u0131na g\u00f6re hareket edemezler. Onlar\u0131n nas\u0131l inanmas\u0131, h\u00e2diselere hangi z\u00e2viyeden bakmas\u0131 ve nas\u0131l davranmas\u0131 gerekti\u011fi il\u00e2h\u00ee \u00f6l\u00e7\u00fclerle tesb\u00eet edilmi\u015f, Peygamber r Efendimiz taraf\u0131ndan da hayata yans\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna Kitap ve S\u00fcnnet denir. Dolay\u0131s\u0131yla m\u00fcsl\u00fcmanlar, Kur\u2019\u00e2n ve S\u00fcnnet\u2019i b\u00fct\u00fcn tafsilat\u0131yla anlama gayretinde olurlar ve orada kendilerine g\u00f6sterilen yolda y\u00fcr\u00fcyerek hayatlar\u0131na devam ederler.<\/p>\n
Cen\u00e2b-\u0131 Hak onlara \u015f\u00f6yle buyurur:<\/p>\n
\u201cSizinle din u\u011frunda sava\u015fmayan ve sizi yurtlar\u0131n\u0131zdan \u00e7\u0131karmayanlara iyilik etmekten ve onlara ad\u00e2letle davranmaktan Allah sizi menetmez. \u00c7\u00fcnk\u00fc Allah ad\u00e2letli olanlar\u0131 sever. Allah ancak sizinle din u\u011frunda sava\u015fanlar\u0131, sizi yurtlar\u0131n\u0131zdan \u00e7\u0131karanlar\u0131 ve \u00e7\u0131kar\u0131lman\u0131z i\u00e7in onlara yard\u0131mda bulunanlar\u0131 dost edinmenizi yasaklar. Kim onlarla dost olursa i\u015fte z\u00e2limler onlard\u0131r.\u201d<\/b> (M\u00fcmtehine, 8-9)<\/p>\n
\u201cE\u011fer m\u00fc\u015friklerden biri senden eman dilerse, Allah\u2019\u0131n kel\u00e2m\u0131n\u0131 i\u015fitip dinleyinceye kadar ona eman ver, sonra <\/b>(m\u00fcsl\u00fcman olmazsa) onu g\u00fcven i\u00e7inde bulunaca\u011f\u0131 bir yere ula\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar hakikati bilmeyen insanlard\u0131r.\u201d<\/b> (Tevbe, 6)<\/b><\/p>\n
\u0130sl\u00e2m, m\u00fcsl\u00fcmanlara d\u00fc\u015fmanl\u0131k besleyen, on\u00adlar\u0131n inan\u00e7lar\u0131yla alay eden, kendilerine kar\u015f\u0131 sava\u015f a\u00e7an gayr-i m\u00fcslimleri s\u0131r\u00adda\u015f tutmay\u0131 ve onlarla \u0130slam toplu\u00admu aleyhine sonu\u00e7 do\u011furacak yak\u0131n ili\u015f\u00adkiler kurmay\u0131 meneder. Ancak \u0130sl\u00e2m\u2019a d\u00fc\u015fman olmayan\u00adlarla iyi m\u00fcnasebetler kurmay\u0131 yasaklamaz. Bundan do\u00adlay\u0131 \u0130sl\u00e2m \u00e2limleri k\u00fcfre, k\u00fcfr\u00fcn teza\u00adh\u00fcr, i\u015faret ve sembollerine sayg\u0131 ve bu\u00adna ba\u011fl\u0131 bir sevgiye del\u00e2let etmeyen her t\u00fcrl\u00fc insan\u00ee ili\u015fkiyi prensip olarak mu\u00adbah saym\u0131\u015flard\u0131r.[1]<\/a> Bunun bir mis\u00e2lini Eb\u00fb Basra el-G\u0131f\u00e2r\u00ee<\/b> t \u015f\u00f6yle anlat\u0131r:<\/p>\n \u201cHicret etti\u011fimde Nebiyy-i Ekrem r Efendimiz\u2019e geldim. Bu h\u00e2dise, m\u00fcsl\u00fcman olmamdan \u00f6nceydi. Ras\u00fblullah r, \u00e2ilesinin g\u00fcnl\u00fck g\u0131das\u0131n\u0131 temin etti\u011fi k\u00fc\u00e7\u00fck bir koyunu benim i\u00e7in sa\u011f\u0131verdi. S\u00fct\u00fcn tamam\u0131n\u0131 i\u00e7tim. Sabah olunca \u0130sl\u00e2m\u2019a girdim. Peygamber Efendimiz\u2019in h\u00e2ne halk\u0131:<\/p>\n \u00ab\u2013D\u00fcn oldu\u011fu gibi bu gece de a\u00e7 uyuyabiliriz\u00bb dediler. Bunun \u00fczerine Ras\u00fblullah r koyunu benim i\u00e7in tekrar sa\u011fd\u0131. Bu sefer ondan birazc\u0131k i\u00e7ince doydum.\u201d (Ahmed, VI, 397)<\/p>\n Hediyele\u015fme<\/b>nin d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131 giderdi\u011fini ifade eden Peygamber Efendimiz\u2019in gayr-i m\u00fcslimlerle hediyele\u015fti\u011fi bilinmekte\u00addir.[2]<\/a> Hz. \u00d6mer de Ras\u00fbl-i Ek\u00adrem\u2019in kendisine hediye etti\u011fi ipekli bir elbiseyi Mekke\u2019deki hen\u00fcz m\u00fcsl\u00fcman olmam\u0131\u015f bir arkada\u015f\u0131na g\u00f6ndermi\u015ftir. (Buh\u00e2r\u00ee, Edeb, 9)<\/p>\n \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n kom\u015fuya iyi\u00adlikte bulunmak<\/b>la ilgili emir ve tavsiye\u00adleri[3]<\/a> m\u00fcsl\u00fcman ve gayr-i m\u00fcslim b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131 i\u00e7ine al\u0131r.[4]<\/a> Ras\u00fblullah r, kom\u015fular\u0131 tasnif ederken gayr-i m\u00fcslimlerin de kom\u015fuluk haklar\u0131 oldu\u011funu ifade buyurmu\u015ftur.[5]<\/a> Dolay\u0131s\u0131yla m\u00fcsl\u00fcmanlar, g\u00fcnl\u00fck hayattaki m\u00fcnasebetler \u00e7er\u00e7e\u00advesinde gayr-i m\u00fcslim hastalar\u0131 ziyaret, cenazelerine kat\u0131lma ve taziyede bulun\u00adma, ayr\u0131ca evlenme, do\u011fum vb. m\u00fcna\u00adsebetlerle onlar\u0131 tebrik etme gibi i\u00e7tim\u00e2\u00ee m\u00fcnasebetlerden geri kalmam\u0131\u015flard\u0131r.[6]<\/a> Nitekim Ras\u00fblullah r, kendisine hizmet eden yah\u00fbdi \u00e7ocu\u011fu hastal\u0131\u011f\u0131nda ziyaret etmi\u015ftir. (Buh\u00e2r\u00ee, Cen\u00e2iz, 80)<\/p>\n Abdullah bin<\/b> \u00d6mer<\/b> v i\u00e7in bir ko\u00e7 kesilmi\u015fti. \u0130bn-i \u00d6mer Hazretleri, \u00e2ilesine:<\/p>\n \u201c\u2013Ondan yah\u00fbdi kom\u015funuza da hediye ettiniz mi?\u201d diye sordu.<\/p>\n \u201c\u2013Hay\u0131r!\u201d cevab\u0131n\u0131 al\u0131nca \u015f\u00f6yle buyurdu:<\/p>\n \u201c\u2013Bundan ona da g\u00f6nderin. Zira ben Ras\u00fblullah r Efendimiz\u2019in:<\/p>\n \u00abCebrail bana kom\u015fu hakk\u0131<\/i> hus\u00fbsunda<\/i> o kadar <\/i>\u0131srarla<\/i> tavsiye<\/i>ler<\/i>de bulundu ki, kom\u015fuyu<\/i> kom\u015fuya<\/i> v\u00e2ris k\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 zannettim\u00bb<\/i> buyurdu\u011funu i\u015fittim.\u201d (Eb\u00fb D\u00e2v\u00fbd, Edeb, 122-123\/5152; Tirmiz\u00ee, Birr, 28\/1943)<\/p>\n \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n akrabalara iyilik etmek ve onlarla<\/b> m\u00fcnasebetleri kesmemek hus\u00fbsundaki emirleri de m\u00fcslim – gayr-i m\u00fcslim herkese \u015f\u00e2mildir.[7]<\/a><\/p>\n M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n inanc\u0131 ve h\u00e2diseye bak\u0131\u015f\u0131 bu \u00e7er\u00e7evede olunca, onlar\u0131n b\u00fct\u00fcn insanlarla d\u00e2im\u00e2 iyi ge\u00e7inmeyi ve sulh\u00fc tercih edece\u011fi muhakkakt\u0131r. Gayr-i m\u00fcslimler zararl\u0131 bir davran\u0131\u015f ve tutum i\u00e7ine girmedikleri m\u00fcddet\u00e7e kendilerine iyilik ederler. Ancak m\u00fcsl\u00fcmanlara zarar verecek hareketlerde bulunurlarsa o zaman gerekli tedbirleri al\u0131rlar.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m\u2019da insanlar aras\u0131nda sa\u00addece inan\u00e7 esas\u0131na dayal\u0131 bir ay\u0131r\u0131m ka\u00adbul edilir. Bu husustaki tercihin \u00e2hiret hayat\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir m\u00fck\u00e2fat veya cezay\u0131 gerektirece\u011fi, Allah kat\u0131nda iman edenlerle etmeyenlerin ayn\u0131 muamele\u00adye t\u00e2bi tutulmayaca\u011f\u0131 bir\u00e7ok \u00e2yette ifa\u00adde edilir.[8]<\/a> Bu\u00adnunla birlikte d\u00fcnya hayat\u0131nda inanan\u00adlarla inanmayanlar\u0131n gerek farkl\u0131 toplum\u00adlar h\u00e2linde gerekse ayn\u0131 toplum i\u00e7inde bir arada ya\u015famalar\u0131 i\u00e7in gerekli d\u00fczen\u00adlemeler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[9]<\/a><\/p>\n Milletleraras\u0131 m\u00fcnasebetlerin sulh i\u00e7inde devam ettirilebilmesi ve bunun sa\u011flam esaslara dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00fcven ve haklara sayg\u0131<\/b> b\u00fcy\u00fck bir ehemmiyete sahiptir. Bu sebeple \u0130sl\u00e2m, gerek hus\u00fbs\u00ee gerekse milletleraras\u0131 m\u00fcnasebetlerde m\u00fcsl\u00fcmanlara, verdikleri s\u00f6zleri tutarak kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00fcveni sarsacak davran\u0131\u015flardan sak\u0131nmay\u0131, insanlar aras\u0131nda hi\u00e7bir ay\u0131r\u0131m yapmadan ad\u00e2letle davranmay\u0131, kin ve d\u00fc\u015fmanl\u0131k sebebiyle zul\u00fcm ve haks\u0131zl\u0131k yapmamay\u0131 emreder.[10]<\/a><\/p>\n Kur\u2019\u00e2n-\u0131 Ker\u00eem yery\u00fcz\u00fcnde insan\u00ee ba\u011flar\u0131 kuvvetlendirmeye, toplumlar\u0131 insan\u00ee gayelerle birbirine yakla\u015ft\u0131rmaya, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 m\u00fcnasebetleri faydal\u0131 hususlarda i\u015f birli\u011fi<\/b>ne dayand\u0131rmaya b\u00fcy\u00fck bir ehemmiyet atfetmi\u015ftir. M\u00fcsl\u00fcman \u00e2limler, \u0130sl\u00e2m devletinin gayr-i m\u00fcslim devletlerle ticaret, bar\u0131\u015f, dostluk vb. antla\u015fmalar\u0131 yapmas\u0131na herhangi bir engelin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, asker\u00ee alanda i\u015f birli\u011fi ve ittifaklar\u0131n ise ancak zaruret hallerinde ve baz\u0131 \u015fartlarla caiz olaca\u011f\u0131n\u0131 ifade etmi\u015flerdir.[11]<\/a><\/p>\n Tan\u0131nan H\u00fcrriyetler<\/i><\/b><\/p>\n \u0130sl\u00e2m, gayr-i m\u00fcslimlerin m\u00fcsl\u00fcman toplum i\u00e7inde inan\u00e7<\/b> h\u00fcrriyetine, can ve mal g\u00fcvenli\u011fine<\/b> sahip olarak ya\u015famala\u00adr\u0131na imk\u00e2n tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Ras\u00fblullah r, hicretin hemen ard\u0131ndan Medine\u2019de bu\u00adlunan m\u00fc\u015frik ve yahudi toplumlar\u0131 ile \u201cMed\u00ee\u00adne Anayasas\u0131\u201d<\/b> veya \u201cMed\u00eene Ves\u00eekas\u0131\u201d<\/b> ismi verilen bir s\u00f6zle\u015fme yaparak bunun ilk ad\u0131m\u0131n\u0131 atm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece, bir\u00ad\u00e7ok din\u00ee-k\u00fclt\u00fcrel grubun bir arada ya\u015fa\u00admas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan bir toplum mo\u00addelinin ilk \u00f6rne\u011fi ortaya konmu\u015ftur. Daha son\u00adraki y\u0131llarda Peygamber Efendimiz\u2019in Eyle<\/b>, Ezruh<\/b>, D\u00fbmet\u00fclcendel<\/b> ve Necran<\/b> hristiyanlar\u0131, Makn\u00e2<\/b> ve Teym\u00e2<\/b> yahudileri, ay\u00adr\u0131ca k\u0131smen mec\u00fbs\u00eelerin de bulundu\u011fu Hecer<\/b> ve Bahreyn<\/b> halk\u0131 ile yapt\u0131\u011f\u0131 antla\u015f\u00admalarla gayr-i m\u00fcslimler, din\u00ee ve hukuk\u00ee temele dayal\u0131 k\u00fclt\u00fcrel kimliklerini mu\u00adhafaza ederek \u0130sl\u00e2m toplumunda emniyet i\u00e7inde ya\u015fama imk\u00e2n\u0131na kavu\u015fmu\u015flard\u0131r. \u0130sl\u00e2m tarihi boyunca devam edegelen bu uygulama Osmanl\u0131 Devleti\u2019ndeki millet sis\u00adtemiyle en geni\u015f ve geli\u015fmi\u015f bi\u00e7imini alm\u0131\u015ft\u0131r.[12]<\/a><\/p>\n Med\u00eene Ves\u00eekas\u0131\u2019nda yer alan \u015fu ifadeler c\u00e2lib-i dikkattir:<\/p>\n \u201cM\u00fcs\u00adl\u00fcmanlar\u0131n dini kendilerine ve yahudilerin dini kendilerine aittir.\u201d<\/i><\/p>\n \u201cYahudiler M\u00fcsl\u00fcmanlar ile\u00a0(ittifak halinde) bir topluluktur.\u201d<\/i><\/p>\n \u201cAralar\u0131nda hay\u0131rseverlik ve ad\u00e2let c\u00e2ri\u00a0olacakt\u0131r.\u201d<\/i> (Madde: 25, 37)<\/p>\n Gayr-i m\u00fcslimle\u00adr, zimmet akdi[13]<\/a> ile de m\u00fcsl\u00fcmanlar gibi can ve mal g\u00fcvenli\u011fi<\/b>ne sahip ol\u00adurlar. Allah Ras\u00fbl\u00fc r \u015f\u00f6yle buyurur:<\/p>\n \u201cDikkatli olun! Kim bir z\u0131mm\u00eeye (\u0130sl\u00e2m devletinin tebeas\u0131 olan gayr-i m\u00fcslime) zulmederse yahut onun hak\u00adk\u0131n\u0131 k\u0131sarsa veya ona g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yetmiyece\u011fi bir mesuliyet y\u00fcklerse ya da g\u00f6n\u00fcls\u00fcz olarak ondan bir\u015fey al\u0131rsa, k\u0131yamet g\u00fcn\u00fcnde onun hasm\u0131 ben olaca\u011f\u0131m!\u201d<\/i> (Eb\u00fb D\u00e2v\u00fbd, Har\u00e2c, 31-33\/3052)<\/p>\n Yine Efendimiz r, bir zimm\u00eeyi haks\u0131z yere \u00f6ld\u00fcren ki\u015finin cen\u00adnetin k\u0131rk y\u0131ll\u0131k mesafeden duyulan kokusundan mahrum olaca\u011f\u0131n\u0131 haber vermi\u015ftir. (Beyhak\u00ee, es-S\u00fcnen\u00fc\u2019l-k\u00fcbr\u00e2,<\/i> IX, 205)<\/p>\n Hi\u015f\u00e2m bin Hak\u00eem<\/b>, H\u0131m\u0131s\u2019ta iken acem fellahlar\u0131ndan bir tak\u0131m in\u00adsanlar\u0131 cizye \u00f6demek i\u00e7in G\u00fcne\u015f alt\u0131nda tutan bir adam g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc:<\/p>\n \u201c\u2013Bu da ne?\u201d diye sordu ve \u201cBen Peygamber r Efendimiz\u2019i:<\/p>\n \u00ab\u015e\u00fcphesiz ki Allah, d\u00fcnyada insanlara i\u015fkence yapan kimselere azap eder\u00bb<\/i> buyururken i\u015fittim\u201d dedi. (Eb\u00fb D\u00e2vud, Har\u00e2c, 30-32\/3045; M\u00fcslim, Birr, 117-119)<\/p>\n Bilindi\u011fi gibi \u0130sl\u00e2m\u2019da ahde vef\u00e2<\/b> g\u00f6stermek, yani verilen bir s\u00f6ze s\u00e2d\u0131k kalmak, son derece m\u00fchimdir. Hat\u00adta s\u00f6z verilen ki\u015fi k\u00e2fir bile olsa, yine o s\u00f6ze ba\u011fl\u0131 kal\u0131n\u0131p \u00eec\u00e2b\u0131n\u0131 yerine ge\u00adtirmek \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n emridir. Ancak Ras\u00fbl-i Z\u00ee\u015f\u00e2n Efendimiz, bilhassa anla\u015fmal\u0131 gayr-i m\u00fcslimlerin haklar\u0131 \u00fczerinde daha b\u00fcy\u00fck bir hassasiyetle durmu\u015f, anla\u015fma \u015fartlar\u0131na riayet ettikleri m\u00fcddet\u00e7e haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131n\u0131, mal, can ve namuslar\u0131na dokunulmamas\u0131n\u0131 emretmi\u015ftir. B\u00f6ylece, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 huzur ve emniyet ortam\u0131nda gayr-i m\u00fcslimler, tarih boyunca son derece ferah ve rahat bir hayat s\u00fcrm\u00fc\u015f; ilim, k\u00fclt\u00fcr, sanat ve ticaret gibi alanlarda ilerleme imk\u00e2n\u0131 bulmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n M\u00fcsl\u00fcmanlar ahidle ba\u011flanm\u0131\u015f gayr-i m\u00fcslimlerin inan\u00e7lar\u0131na hakaret etmezler. Hatta zimm\u00eenin g\u0131ybetini yapmak, ona iftira atmak d\u00e2hi haramd\u0131r. Bu durumda zimm\u00eelere d\u00fc\u015fen de kanunlara uy\u00admak, m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n inan\u00e7 ve \u00f6rfleri\u00adne sayg\u0131 g\u00f6stermek, kamu d\u00fczenine ve um\u00fbm\u00ee ahl\u00e2ka ayk\u0131r\u0131 davran\u0131\u015flardan ka\u00e7\u0131nmakt\u0131r.<\/p>\n Gayr-i m\u00fcslimler, \u0130sl\u00e2m \u00fclkelerinde m\u00fcsl\u00fcmanlarla e\u015fit bir ikamet ve seyahat h\u00fcrriyeti<\/b>ne sahiptirler.<\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fma h\u00fcrriyeti<\/b> bak\u0131m\u0131ndan gayr-i m\u00fcslimler i\u00e7in herhangi bir s\u0131n\u0131rlama s\u00f6z ko\u00adnusu olmay\u0131p i\u015f ve ticaret hayat\u0131n\u0131n her alan\u0131nda faaliyet g\u00f6sterebilirler. Hz. Eb\u00fb Bekir\u2019in o\u011flu Abdurrahman v \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor:<\/p>\n Biz bir seferde Peygamber Efendimiz\u2019in yan\u0131nda y\u00fcz otuz ki\u015fi idik. Ras\u00fblullah r:<\/p>\n \u201c\u2013Yan\u0131nda yiyecek bir\u015feyleri olan var m\u0131?\u201d<\/i> diye sordu. Hemen ara\u015ft\u0131rd\u0131k, bir ki\u015finin yan\u0131nda bir s\u00e2\u2018 veya ona yak\u0131n miktarda yiyecek bulduk. Ondan un \u00f6\u011f\u00fct\u00fcp hamur yapt\u0131k. Sonra sa\u00e7\u00adlar\u0131 \u00e7ok uzam\u0131\u015f ve bak\u0131ms\u0131z olan uzun boylu bir m\u00fc\u015frik, koyun s\u00fcr\u00fcs\u00fcyle \u00fczerimize \u00e7\u0131kageldi. Allah Ras\u00fbl\u00fc r ona:<\/p>\n \u201c\u2013Koyunlar\u0131 sat\u0131yor musun, yoksa at\u0131yye veya hediye ola\u00adrak m\u0131 getirdin?\u201d <\/i>diye sordu. M\u00fc\u015frik:<\/p>\n \u201c\u2013Hay\u0131r, sat\u0131l\u0131kt\u0131r\u201d dedi. Bunun \u00fczerine Ras\u00fblullah r o m\u00fc\u015frikten bir koyun sat\u0131n ald\u0131. Koyun kesildi. Peygam\u00adber Efendimiz evvel\u00e2 koyunun karaci\u011ferini k\u0131zartmam\u0131z\u0131 emretti. Allah\u2019a yemin ederim ki Ras\u00fblullah r y\u00fcz otuz ki\u015finin hepsine de bu ci\u011ferden bir par\u00e7a kesip verdi. Orada bulunmayanlar\u0131n hisselerini de saklay\u0131p geldiklerinde verdi. Sonra Peygamber Efendimiz koyunu iki kap i\u00e7ine koyup pi\u015firdi. Seferdeki insanlar\u0131n hepsi ondan yiyip doyduklar\u0131 h\u00e2lde yemek artm\u0131\u015ft\u0131. Biz de bu yeme\u011fi deveye y\u00fckleyip beraberimizde g\u00f6t\u00fcrd\u00fck. (Buh\u00e2r\u00ee, Hibe, 28; Buh\u00e2r\u00ee, B\u00fcy\u00fb, 99)<\/p>\n \u00d6te yan\u00addan gayr-i m\u00fcslimler, amme hizmetleri ve sosyal g\u00fcvenlik imk\u00e2nlar\u0131<\/b>ndan m\u00fcsl\u00fcmanlar gibi faydalanma hakk\u0131na sahiptirler. Hz. \u00d6mer <\/b>t, yoksulluk ve ihtiyar\u00adl\u0131k sebebiyle dilenen bir zimm\u00eeyi g\u00f6rd\u00fc\u00ad\u011f\u00fcnde ona hazineden maa\u015f ba\u011flanma\u00ads\u0131n\u0131 emretmi\u015f, vefat\u0131 esn\u00e2s\u0131nda da sonraki halifeden zimm\u00eelerin haklar\u0131n\u0131 korumas\u0131n\u0131 ve onlar\u0131 hi\u00admaye etmesini istemi\u015ftir.[14]<\/a> H\u00e2lid bin Vel\u00eed<\/b>, H\u00eere halk\u0131yla yapt\u0131\u00ad\u011f\u0131 antla\u015fmada g\u00fc\u00e7s\u00fcz d\u00fc\u015fenlerden ciz\u00adye al\u0131nmayaca\u011f\u0131n\u0131 ve bunlar\u0131n ge\u00e7iminin hazineden kar\u015f\u0131lanaca\u011f\u0131n\u0131 ifade etmi\u015ftir.[15]<\/a> \u00d6mer bin Abd\u00fclaz\u00eez <\/b>de bu durum\u00addakilere devlet hazinesinden maa\u015f ba\u011f\u00adlanmas\u0131 i\u00e7in yetkililere talimat vermi\u015ftir.[16]<\/a><\/p>\n Fukahan\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 gayr-i m\u00fcslimlere sadaka<\/b> veri\u00adlebilece\u011fini ifade etmektedir. Ay\u00adr\u0131ca gayr-i m\u00fcslimlerin kendi aralar\u0131nda vak\u0131f kurmalar\u0131, hatta m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n onlara y\u00f6nelik vak\u0131f tesis etmeleri belli \u015fartlarla c\u00e2iz g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.[17]<\/a><\/p>\n \u0130sl\u00e2m \u00fclkesinde bulunan m\u00fcslim veya gayr-i m\u00fcslim, vatanda\u015f veya yaban\u00adc\u0131 b\u00fct\u00fcn insanlar devletin yarg\u0131 sistemi\u00adne ve kanunlar\u0131na t\u00e2bidir. Bununla bir\u00adlikte \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n gayr-i m\u00fcslimlere tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 inan\u00e7 h\u00fcrriyetinin bir \u00eec\u00e2b\u0131 olarak \u00e2ile, \u015fah\u0131s, miras ve bor\u00e7lar hukuku gibi din\u00ee inan\u00e7la yak\u0131ndan ilgili konularda ken\u00addilerine adl\u00ee ve hukuk\u00ee muht\u00e2riyet<\/b> tan\u0131n\u00adm\u0131\u015ft\u0131r. Gayr-i m\u00fcslimler, aralar\u0131ndaki hukuk\u00ee ihtil\u00e2flar\u0131 kendi mahkemeleri<\/b>ne g\u00f6t\u00fcr\u00adme hakk\u0131na sahip olduklar\u0131 gibi \u0130sl\u00e2m mahkemelerinde de dava a\u00e7abilirler. Bu durumda \u0130sl\u00e2m hukuku tatbik edilir.[18]<\/a> Ancak inan\u00e7lar\u0131 gere\u011fi me\u015fru sayd\u0131kla\u00adr\u0131 domuz ve \u015farap gibi mallarla ilgili ta\u00adsarruflar\u0131 ve yine kendilerince me\u015fru ka\u00adbul edilen di\u011fer baz\u0131 hususlarda farkl\u0131 h\u00fck\u00fcmlere t\u00e2b\u00eedirler.[19]<\/a><\/p>\n \u0130sl\u00e2\u00adm\u2019\u0131n gayr-i m\u00fcslimlerle m\u00fcnasebet\u00adlerde bar\u0131\u015f\u0131 esas ald\u0131\u011f\u0131na dair bir delil de m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Ehl-i kitap olan ka\u00add\u0131nlarla evlenme<\/b>sini mubah k\u0131lmas\u0131d\u0131r. Cen\u00e2b-\u0131 Hak \u015f\u00f6yle buyurur:<\/p>\n \u201cBug\u00fcn size temiz ve iyi \u015feyler hel\u00e2l k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Kendilerine kitap verilenlerin yiyece\u011fi size hel\u00e2ldir, sizin yiyece\u011finiz de onlara hel\u00e2ldir. M\u00fc\u00ad\u2019min kad\u0131nlardan iffetli olanlarla daha \u00f6nce kendilerine kitap verilenlerden if\u00adfetli kad\u0131nlar da mehirlerini vermeniz \u015fart\u0131yla namuslu olmak, zina etmemek ve gizli dost tutmamak \u00fczere size hel\u00e2l\u00addir.\u201d<\/b> (M\u00e2ide, 5)<\/p>\n Ancak semav\u00ee bir dine inanmayan ate\u015fperest, putperest ve di\u011fer inan\u00e7 sahipleriyle evlenilmez.[20]<\/a> Ayn\u0131 \u015fekilde m\u00fcsl\u00fcman bir kad\u0131n\u0131n ehl-i kitap da olsa gayr-i m\u00fcslim bir erkekle evlenmesi haramd\u0131r.[21]<\/a><\/p>\n Kesim esn\u00e2s\u0131nda Allah\u2019tan ba\u015fkas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 and\u0131klar\u0131 bilinmedik\u00e7e Ehl-i kitap taraf\u0131ndan kesilen hayvanla\u00adr\u0131n yenilmesi<\/b> caizdir. Allah\u2019tan ba\u015fka\u00ads\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131n an\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinirse bu eti yemek haramd\u0131r. Bir de hayvan\u0131n usul\u00fcne g\u00f6re kesilmesi ge\u00adrekir; bo\u011fularak vb. yollarla \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcrse eti yenmez.<\/p>\n [1]<\/a> Ahmet \u00d6zel, \u201cGayri M\u00fcslim\u201d mad., D\u0130A,<\/i> XIII, 423.<\/p>\n<\/div>\n [2]<\/a> Eb\u00fb D\u00e2v\u00fbd, Har\u00e2c, 33-35; Tirmiz\u00ee, Siyer, 23\/1576; Ahmed, I, 96. Baz\u0131 hadis-i \u015ferifler, m\u00fc\u015friklerden hediye alma<\/b>n\u0131n caiz oldu\u011funa delalet ederken, baz\u0131lar\u0131 da bunun c\u00e2iz olmad\u0131\u011f\u0131na delalet etmektedir. Bu hadisler \u015f\u00f6yle telif edilir: Hediyesiyle m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n g\u00f6nl\u00fcn\u00fc kazan\u0131p onlar\u0131 kendine ba\u011flamak isteyen m\u00fc\u015friklerin hediyelerini almak c\u00e2iz de\u011fildir. B\u00f6yle bir g\u00e2ye ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 bilinen ve hediyesi kabul edildi\u011finde g\u00f6nl\u00fcn\u00fcn \u0130sl\u00e2m\u2019a \u0131s\u0131nmas\u0131na vesile olaca\u011f\u0131 umulan m\u00fc\u015friklerin verdi\u011fi hediyeleri almak c\u00e2izdir.<\/p>\n<\/div>\n [3]<\/a> Nis\u00e2, 36; M\u00fcslim, \u0130m\u00e2n, 76-77.<\/p>\n<\/div>\n [4]<\/a> Kurtub\u00ee, V, 184, 188; \u0130bn-i Kayy\u0131m el-Cevziyye, II, 417-418.<\/p>\n<\/div>\n [5]<\/a> \u0130bn-i Hacer, Feth\u00fc\u2019l-B\u00e2r\u00ee,<\/i> D\u00e2ru\u2019l-Fikr, Fuat Abd\u00fclb\u00e2k\u00ee ne\u015fri, ts., X, 456; S\u00fcy\u00fbt\u00ee, el-C\u00e2miu\u2019s-Sa\u011f\u00eer,<\/i> I, 146\/3656.<\/p>\n<\/div>\n [6]<\/a> \u0130bn-i Kayy\u0131m el-Cevziyye, II, 200-205; Y\u00fbsuf el-Kard\u00e2v\u00ee, Gayr\u00fc\u2019l-m\u00fcslim\u00een fi\u2019l-m\u00fcctemai\u2019l-\u0130sl\u00e2m\u00ee,<\/i> Beyrut 1412, s. 45-46.<\/p>\n<\/div>\n [7]<\/a> Nis\u00e2, 1; Muhammed, 22.<\/p>\n<\/div>\n [8]<\/a> Mesel\u00e2 bk. H\u00fbd, 15-24; Fuss\u0131let, 40; C\u00e2siye, 20-35.<\/p>\n<\/div>\n [9]<\/a> Devletler huk\u00fbkunun en m\u00fchim mesnedi olan milletleraras\u0131 topluluk fikri, ilk defa Kur\u2019\u00e2n\u2019da ifadesini bulmu\u015f ve Ras\u00fblullah r devrinden ba\u015flayarak toplumlararas\u0131 ili\u015fkiler, hukuk\u00ee esaslara dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kur\u2019\u00e2n ve S\u00fcnnet\u2019te belirlenen temel prensipler \u00e7er\u00e7evesinde olu\u015fan ve zamanla geli\u015fen bu devletleraras\u0131 hukuk, m\u00fcsl\u00fcman devletlerin gayr-i m\u00fcslim toplumlarla olan m\u00fcnasebetlerinde tatbik edilirken, Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda Orta\u00e7a\u011f boyunca milletleraras\u0131 alanda keyfilik h\u00e2kim olagelmi\u015f ve 18. as\u0131rda Avrupa\u2019da olu\u015fmaya ba\u015flayan devletler hukuku, Bat\u0131l\u0131 ve hristiyan olmayan devletlere ancak 19. asr\u0131n sonlar\u0131ndan itibaren tatbik edilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. (Ahmet \u00d6zel, \u201cGayri M\u00fcslim\u201d mad., D\u0130A,<\/i> XIII, 419)<\/p>\n<\/div>\n [10]<\/a> M\u00e2ide, 1, 2, 8; Nahl, 91, 92, 94; Nis\u00e2, 58.<\/p>\n<\/div>\n [11]<\/a> Ahmet \u00d6zel, \u201cGayri M\u00fcslim\u201d mad., D\u0130A,<\/i> XIII, 420.<\/p>\n<\/div>\n [12]<\/a> Bkz. Prof. Dr. M. Hamidullah, Ves\u00e2ik,<\/i> nr. 19, 30-33, 57, 93-95, 190-192; Ahmet \u00d6zel, \u201cGayri M\u00fcslim\u201d mad., D\u0130A,<\/i> XIII, 420; Dr. Osman G\u00fcner, Ras\u00fblullah\u2019\u0131n Ehl-i Kitap\u2019la M\u00fcnasebetleri,<\/i> Ankara 1997; \u0130smail Hakk\u0131 At\u00e7eken, Hz. Peygamber\u2019in Yahudilerle M\u00fcnasebetleri,<\/i> \u0130stanbul 1996; M. Ali Kapar, Hz. Muhammed\u2019in M\u00fc\u015friklerle M\u00fcnasebeti,<\/i> \u0130stanbul 1987.<\/p>\n<\/div>\n [13]<\/a> Antla\u015fma yaparak \u0130sl\u00e2m \u00fclkelerinde s\u00fcrekli ikamet etme hakk\u0131na sahip olanlara z\u0131mm\u00ee<\/b>; bu s\u00f6zle\u015fmeye de zimmet akdi<\/b> denir. Zimm\u00eeler, durumlar\u0131na g\u00f6re \u0130sl\u00e2m devletine \u015fah\u0131s vergisi (cizye)<\/b>, arazi vergisi (hara\u00e7)<\/b> veya bir t\u00fcr ticaret vergisi (u\u015f\u00fbr)<\/b> \u00f6derler. Bu vergiler, zimmet akdinin zar\u00fbr\u00ee \u015fart\u0131 kabul edilen can ve mal g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 veya \u00fclke savunmas\u0131ndan muafiyetleri kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda tahsil edilir. Bununla birlikte her z\u0131mm\u00eeden de cizye al\u0131nmaz: Cizye, ergenlik \u00e7a\u011f\u0131na gelmi\u015f ve mal\u00ee g\u00fcc\u00fc yerinde olan erkeklerden al\u0131n\u0131r. Sava\u015fma g\u00fcc\u00fcne sahip olmayan kad\u0131n, \u00e7ocuk, ya\u015fl\u0131, \u00f6z\u00fcrl\u00fc, k\u00f6le ve fakirlerden al\u0131nmaz. G\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak askerlik hizmetinde bulunanlar da bu vergiden muaf tutulur. Bunun yan\u0131nda devlet taraf\u0131ndan m\u00fcn\u00e2sip g\u00f6r\u00fclen baz\u0131 vazifeler, fayda ve hizmetler sebebiyle de zimm\u00eelerden cizye al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ayr\u0131ca ge\u00e7it yerleri, ada, kale ve s\u0131n\u0131r boylar\u0131nda bulunanlar da cizye veya di\u011fer vergilerden k\u0131smen veya tamamen muaf tutulmu\u015flard\u0131r. (Bkz. Eb\u00fb D\u00e2v\u00fbd, Zek\u00e2t, 65; Har\u00e2c, 29-30; Tirmiz\u00ee, Zek\u00e2t 5; Nes\u00e2\u00ee, Zek\u00e2t, 8; Ahmed, V, 230, 233, 247; Ahmet \u00d6zel, \u201cGayri M\u00fcslim\u201d mad., D\u0130A<\/i>, XIII, 422) Baz\u0131 mezheplere g\u00f6re, gayr-i m\u00fcslimlerin din adamlar\u0131ndan, \u00e7al\u0131\u015famayacak durumdaki \u00e7ift\u00e7ilerden de cizye al\u0131nmaz. Devletin muhafaza vazifesini yerine getirememesi, \u00f6l\u00fcm h\u00e2li ve z\u0131mm\u00eenin m\u00fcsl\u00fcman olmas\u0131 gibi hallerde de cizye borcu d\u00fc\u015fer.<\/p>\n<\/div>\n [14]<\/a> Eb\u00fb Y\u00fbsuf, Kit\u00e2bu\u2019l-Har\u00e2c,<\/i> s. 258-260; Eb\u00fb Ubeyd, el-Emv\u00e2l,<\/i> K\u00e2hire, 1393, s. 57.<\/p>\n<\/div>\n [15]<\/a> Prof. Dr. Muhammed Hamidullah, Ves\u00e2ik,<\/i> s. 280-281, nr. 291.<\/p>\n<\/div>\n [16]<\/a> \u0130bn-i Kayy\u0131m el-Cevziyye, Ahk\u00e2mu ehli\u2019z-zimme,<\/i> (n\u015fr. Salahaddin el-M\u00fcneccid), D\u0131ma\u015fk 1381\/1961, I, 38.<\/p>\n<\/div>\n [17]<\/a> Ahmet \u00d6zel, \u201cGayri M\u00fcslim\u201d mad., D\u0130A,<\/i> XIII, 421.<\/p>\n<\/div>\n
<\/p>\n
\n