Anadili Arap\u00e7a olmayan m\u00fcsl\u00fcman toplumlar\u0131n dini mer\u00e2simleri daha incelmi\u015f ve artm\u0131\u015f, kudsiyet izafe edilen alan alabildi\u011fine geni\u015fletilmi\u015ftir. B\u00f6yle olunca gelenekler, \u00f6rfler kudsiyet izafe edilerek dinselle\u015ftirilmekte, b\u00f6ylelikle g\u00fcndelik hayattaki dini alan geni\u015flemektedir. Dinin rasyonel formlar\u0131n\u0131n ve selefi yorumlar\u0131n\u0131n Arap toplumlar\u0131nda g\u00fc\u00e7lenmesine kar\u015f\u0131l\u0131k mistik y\u00f6neli\u015flerin Arap d\u0131\u015f\u0131 toplumlarda kesafet kazanmas\u0131 bu durumun sonucu olarak g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n
T\u00fcrklerin \u0130sl\u00e2miyete kitleler halinde girmesine bu mistik yorumlar ve mesajlar\u0131n b\u00fcy\u00fck katk\u0131s\u0131 olmu\u015ftur. Gelenekler, \u00f6rfler, evliya menk\u0131beleri ve mer\u00e2simler halk \u0130sl\u00e2m\u0131n\u0131n m\u00fchim bir k\u0131sm\u0131n\u0131 te\u015fkil etmektedir. XV. Y\u00fczy\u0131lda S\u00fcleyman \u00c7elebi taraf\u0131ndan yaz\u0131lan Mevlid diye me\u015fhur olan Vesilet\u00fc\u2019n-Nec\u00e2t<\/i>\u2019\u0131n halk\u0131n dini duygu ve heyacanlar\u0131n\u0131 canl\u0131 tutma bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli bir etkisi olmu\u015ftur.[1]<\/a><\/p>\n Tanz\u00eem\u00e2t d\u00f6neminde uleman\u0131n Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a\u2019ya h\u00e2kimiyetleri sayesinde temel dini metinleri tetkik ederek bilgi edinme bak\u0131m\u0131ndan geni\u015f imk\u00e2nlara sahip olmas\u0131na kar\u015f\u0131n halk\u0131n Kur\u2019\u00e2n\u2019la m\u00fcnasebeti s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcr\u00fcn normlar\u0131<\/i> \u00e7er\u00e7evesinde kalmaktayd\u0131. Hutbe ve vaazlar yoluyla halk ir\u015fad edilmekteydi. Uleman\u0131n toplum hayat\u0131ndaki aktif konumu, halk\u0131n, kendisine ihtiya\u00e7 duydu\u011fu bilgilere kitaplar<\/i> vas\u0131tas\u0131yla de\u011fil, \u00e2limler<\/i> vas\u0131tas\u0131yla ula\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Kur\u2019\u00e2n\u2019la birinci dereceden me\u015fgul olacak kimseler, \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015flardan itibaren medreselerde e\u011fitiliyor, k\u00e2biliyetleri nisbetinde \u201culema s\u0131n\u0131f\u0131\u201dna d\u00e2hil oluyorlard\u0131. \u0130sl\u00e2m, toplumun sosyal ve siyasi yap\u0131s\u0131na me\u015fruiyyet temin eden \u201ch\u00e2kim \u00e7er\u00e7eve\u201d oldu\u011fu i\u00e7in, hukuki sorunlar zaten fukaha\u2019ya (kad\u0131lara) sorulmak s\u00fbretiyle hallediliyor, adab ve ahlakla al\u00e2kal\u0131 um\u00fbm\u00ee bilgiler ise, tekkelerde, cami ve medreselerde \u015feyhler, hocalar ve vaizler taraf\u0131ndan s\u00f6zl\u00fc olarak<\/i> veriliyordu.[2]<\/a><\/p>\n 1860\u2019lara gelindi\u011finde, ulema ile dini g\u00f6r\u00fc\u015flere sahib kimseler, ger\u00e7ek anlam\u0131yla bir k\u00fclt\u00fcr sava\u015f\u0131n\u0131n patlak vermek \u00fczere oldu\u011funu ve bu sava\u015fta kaybeden taraf\u0131n kendileri olabilece\u011fini kavramaya ba\u015flad\u0131lar. Bu noktada onlar, bir medeniyet olarak \u0130sl\u00e2miyetin k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6n\u00fcn\u00fc \u00f6nplana \u00e7\u0131karman\u0131n gereklili\u011fine inanarak bu medeniyetin Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bilhassa vurgulamaya ba\u015flad\u0131lar.[3]<\/a> \u0130\u015fte \u0130sl\u00e2mi bir kurum olan hilafet m\u00fcessesesi de bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin ara\u00e7lar\u0131ndan birisi olarak kullan\u0131ld\u0131.<\/p>\n Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda halifelik m\u00fcessesesinin b\u00fct\u00fcn \u0130sl\u00e2m d\u00fcny\u00e2s\u0131na uzanan, hus\u00fbs\u00ee vurgulara sahip siyasi bir kurum h\u00fcviyetini 1870 y\u0131l\u0131ndan itibaren kazanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. [4]<\/a> \u0130sl\u00e2m \u00e2limleri ve me\u015fay\u0131h m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n birli\u011fini sa\u011flamak ve \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131 kuvvetlendirmek i\u00e7in hilafete destek[5]<\/a> olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n [1]<\/a>bkz. T\u00fcrk\u00f6ne, VI, 74-75.<\/p>\n<\/div>\n
<\/p>\n
\n