Ebu’l-Leys Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrahim el-Fakih es-Semerkandî el-Hanefî (v. 373 / 983) İmam-ı Hüdâ lakabıyla anılır. Ebu’l-Leys Nasr b. Seyyâr b. El-Feth es-Semerkandî ed-Dâverî el-Mu’tezilî (v. 294 / 906) ile karıştırılmamalıdır. Bu zat muhaddistir ve el-Hâfız Ebu’l-Leys diye tanınır; müfessir olan ise el-Fakîh Ebu’l-Leys ismiyle tanınır. Fakih Ebu’l-Leys, Hanefiyye imamlarından allâme, faziletli, âbid, zahit, güzel ahlak sahibi, nezih ve tasavvuf ehli bir zâttır. Fıkıh ilmini ve marifeti üstadı Ebu Ca’fer el-Hindüvânî’den (v. 362/973) almıştır.[1] İlim silsilesi hocası yoluyla İmam Ebû Yûsuf’a ulaşmaktadır.[2] Hicrî 373 yılı Cemaziyelahir ayının 11. Salı gecesi vefat etmiştir. Kıymetli eserleri vardır.
Tefsîru’l-Kur’ân isimli eseri Tefsîru Ebi’l-Leys olarak da bilinmekte olup Osmanlı uleması ve halk tabakası nezdinde çok meşhur olmuştur. Fazla uzun olmayan, orta boyda, latîf, faydalı bir tefsîrdir. Ebu’l-Leys bu tefsîrinde açık ve faydalı öğütler vermektedir. Şeyh Zeynüddin Kasım b. Kutluboğa el-Hanefî (v. 899) hadis-i şerif’lerini tahric etmiştir. 1310 senesinde Kâhire’de basılmıştır. İbn-i Arapşah ismiyle meşhur Şihab Ahmed b. Muhammed el-Hanefî’den (v. 854) başka iki kişi daha[3] Türkçe’ye tercüme etmiştir.[4]
Kaynaklarımızda tefsîrinden başka şu eserleri zikredilmektedir:
a- Tefsîr-i Cüz’i Nebe’.
b- Umdetü’l-Akâid.
c- Büstanü’l-Ârîfîn. Ahlâka dair bilgileri ve İslâmî edebleri ihtiva eder.
d- Hızânetü’l-Fıkh. Hanefi mezhebinin fıkhi hükümlerini anlatan bir eserdir.
e- Tenbîhu’l-Ğâfilîn. Güzel öğütleri ve hikmetli sözleri ihtiva eden bu kitap 94 bâbdan müteşekkildir. 1040 tarihinde Kâtip Çelebi tarafından Türkçe’ye tercüme edilmiştir. Zehebî (v.748)’nin ifadesine nazaran birçok mevzû hadisi de içermektedir.
f- Fedâilü Ramadan.
g- el-Mukaddime fi’l-Fıkh.
h- Şerhü Camiü’s-Sağir fi’l-Fıkh.
ı- Uyûnü’l-Mesail. (Fetva, teracim).
i- Dekaiku’l Ahbar fî Beyâni Ehli’l-Cenne ve Ehvâli’n-Nâr.
k- Muhtelifu’r-Rivaye fi’l-Hilafiyât beyne Ebi Hanife ve Malik ve Şafii.
l- Şir’atü’l-İslâm. (Fıkh).
m- en-Nevâzil mine’l-Fetava.
n- Risale fî Usuli’d-Dîn.[5]
Tezkiratü’l-Mü’minîn Muhtasaru Kitâbi Tenbîhu’l-Ğâfilîn isimli kitabın önsözünde, eseri ihtisar eden Ali ve Ahmed eş-Şedbici, hadis ilminde bilgisinin az olduğunu, bu nedenle de bazı mevzu’ hadisleri tervic ettiğini söylemektedirler.
Bizim üzerinde duracağımız eseri ise yine İbn-i Arapşah ismiyle meşhur Şihab Ahmed b. Muhammed el-Hanefî (v. 854) tarafından Türkçeye tercüme edilen Nebe’ cüz’ü tercüme ve tefsîridir.[6]
[1] İshak Yazıcı, Tefsiru Ebi’l-Leys’in Muhtemel Kaynakları Hakkında Bir Araştırma, Samsun, 1988, s. 4.
[2] İslâm Âlimleri Ansiklopedisi, IV, 77.
[3] Yazıcı, s. 7.
[4] Keşfü’z-Zunûn, I, 441. Semerkandi, Besmele ve Fatiha Tefsiri, Çev. Mehmed Karadeniz, İst. 1985, 160 sayfa.
[5] Hayrettin Zirikli, el-Alam, Kâmusu Terâcim, ts. 2. baskı, VIII, 348; Tezkiratü’l-Mü’minîn Muhtasaru Kitâbi Tenbîhu’l-Ğâfilîn, Beyrut, 1993, s.7-8; Yazıcı, s. 5-7; İslâm Âlimleri Ansiklopedisi, IV, 85.
[6] Bilmen, 122.