“Mekke’de niçe nefer müşrikler Hazretin yanına gelüp Amir b. Tufeyl didi: Bize tavsif it Allah’ını, âyâ kızıldandır ya gümüşten ya demirden ya ağaçtan. Pes bu sûre nazil olup Allah saika gönderdi. Eritti yandırup ve Amir’i güçük barmağından deyüp anı dahi öldürdi. Bu sûre nazil oldu.
1. “Dinlen ya Peygamber, Allah birdir şeriki yohdur.
2. “Allah bî-ihtiyaçtır”, yemek içmek ve yatmaktan.
3. “Doğmayupdur”, O’ndan hârîç olmayıp ne evlat ve ne sair kesif şeyler ki insandan doğular ve ne latif şey peşimanlık, gam, şâdlık, gülmek, ağlamak, açlık ve tohluk. “Ve doğulmayupdur”, hârîç olmayıpdur bir şeyden. Nice ki sair mahlukat bir şeyden hârîç olâr.
4. “Ve Allah için bir ehad misil ve tây yohdur” ki Allah’ı ona ohşadup halka tanıtmak ola. Ya în ki doğmayupdur ki Allahlığı ona irs vire ve doğulmayupdur ki Allahlığı irsle kesb itmiş ola ve onun için misil yohdur ki onun avratı ola.[1]
[1] Bu dönemde 9 aded tam tefsir tesbit edilmiştir. Biz bu bölümde bunların 6 tanesini inceleme imkânı bulduk. Geri kalan üç tefsirden, İbn Abdillah el-Bidlisi el-Hamidi (Şeyhülislam)’ye ait olan Kur’ân Tefsiri (Kazan dilinde, 2 cild, Kazan, 1907) ile aşağıda inceleyeceğimiz İbn Asadallah al-Hamidi (Şeyhülislam)’ye ait el-İtkan fî Tercümeti’l-Kur’ân (2 c. Kazan, 1907, Matbaai Kırımiyye) isimli eserin aynı olmaları muhtemeldir. Ancak kendilerine ulaşma imkânı bulamadığımız için kesin bir şey söylememiz mümkün olmamaktadır. Bunlardan Anonim, Kur’an. Kelam-ı Şerif tefsiri / Tefsir-i Fevâid (2 cilt, 378+480, Kazan, 1899/1900) isimli tefsiri sadece listelerde görebildik, kendisine ulaşma imkânımız olmadı. Ancak örnek kabilinden Kazan ve Azerbaycan bölgelerine ait birer tefsirin tanıtımını yaptık.