ÖNSÖZ……………………………………………………………………………………………………………..9

KISALTMALAR………………………………………………………………………12

 

GİRİŞ

TANZİMÂT DÖNEMİ İCTİMÂİ VE İLMİ DURUM

 

I- Tanzîmât Fermanı’nın İlanı ve Etkileri………………….……………………14

II- Tanzîmât’la Gelen Toplumsal Değişme…………………………………………………17

III- Tanzîmât Dönemi İslâm Uleması’nın Durumu……………..………………20

IV- Tanzîmât Dönemi’nde Medreselerin Durumu……………………………..22

V- Tanzîmât Döneminde Dînî Durum………………………………………………………..27

VI- Tanzîmât Döneminde Tercüme Hareketleri ………………………………………….29

 

 BİRİNCİ BÖLÜM

KUR’ÂN-KERİM’İN TERCÜMESİ MESELESİ

 

I- Tercüme, Tefsîr ve Meal Kelimelerinin Tanımı………………………………………………….31

A-Tercüme………………………………………………………………………31

B- Tefsîr ……………………………………………………………………………………………….32

C- Meal…………………………………………………………………………33

II- Tercüme Çeşitleri ……………………………………………………………………34

III- Kur’ân-ı Kerîm’in Tercümesi Üzerine Tartışmalar ………………………………………….36

IV- Kur’ân-ı Kerîm’in Tercümesi Tarihi ……………………………………………………………..39

A- Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe’ye Tercümesi ………………………………………………41

B- Anadolu’da Tercüme Faaliyetleri……………………………………………47

C- Osmanlıca Tercümeler ……………………………………………………………………….51

D- Kur’ân Tercümeleri’nin Dil Açısından Taşıdığı Kıymet………………………55

 

 İKİNCİ BÖLÜM

TANZİMAT’TAN II. MEŞRUTİYET’E KADAR (1839-1908) MATBÛ TÜRKÇE KUR’ÂN-I KERİM TERCÜME VE TEFSİRLERİNİN TANITIMI

I- Tanzîmât’tan II. Meşrutiyet’e Kadar Matbû Türkçe Kur’ân-ı Kerîm Tercüme ve Tefsîrlerinin Listeleri…………………………………………………………………………………………57

A-Kronolojik Liste …………………………………………………………………………………57

B-Tam Tercüme ve Tefsîrlerinin Listesi……………………………………………………60

C- Cüz’ Tercüme ve Tefsîrlerinin Listesi …………………………………….61

D- Sûre Tercüme ve Tefsîrlerinin Listesi …………………………………….62

E-Âyet Tercüme ve Tefsîrlerinin Listesi ……………………………………………………63

F-Kur’ân-ı Kerîm Fihristleri……………………………………………………………………..64

G- Ulumu’l-Kur’ân’la İlgili Eserler…………………………………………………………..64

II- Tanzîmât’tan II. Meşrûtiyet’e Kadar Matbû Türkçe Tam Kur’ân-ı Kerîm Tercüme ve Tefsîrleri…………………………………………………………………………………………………………..65

A-Tefsîrî Mehmed Efendi b. Hamza ve Tercüme-i Tefsîr-i Tibyân……………………………………………………………………………………………………………..65

1- Tefsîrî Mehmed Efendi b. Hamza………………………………………..65

2- Tercüme-i Tefsîr-i Tibyân…………………………………………………………..66

3- Terceme-i Tefsîr-i Tibyân’dan Örnek Metinler………………………….71

B-Ortaköylü Ferruh İsmail Efendi ve Tefsîrü’l-Mevâkib Tercemetü’l-Mevâhib………73

1- Ortaköylü Ferruh İsmail Efendi………………………………………………….73

2-Tefsîrü’l-Mevâkib Tercemetü’l-Mevâhib …………………………………….74

3- Tefsîrü’l-Mevâkib Tercemetü’l-Mevâhib’den Örnek Metinler ………80

C- Ahmed b. Abdullah Nâsıh Ğurâbzâde ve Zübedü’l-Âsâr el-Mevâhib ve’l-Envâr ………………………………………………………………………………………………………………83

1-Ahmed b. Abdullah Nâsıh Ğurâbzâde …………………………………………83

2- Zübedü’l-Âsâr el-Mevâhib ve’l-Envâr ……………………………………….84

3- Zübedü’l-Âsâr el-Mevâhib ve’l-Envâr Tefsîrinden Örnek Metinler..86

D- Mevlânâ Muhammed Hayreddin Han Hindî Haydarâbâdî ve et-Tefsîru’l-Cemâlî ale’t-Tenzîli’l-Celâlî………………………………………………………………………………..88

1- Mevlânâ Muhammed Hayreddin Han Hindî Haydarâbâdî………….88

2- et-Tefsîru’l-Cemâlî ale’t-Tenzîli’l-Celâlî …………………….……90

3- et-Tefsîru’l-Cemâlî ale’t-Tenzîli’l-Celâlî’den Örnek Metinler………93

E- Şeyhü’l-İslâm b. Esedullah el-Humeydî ve el-İtkân fî Tercümeti’l-Kur’ân..95

1-Şeyhü’l-İslâm b. Esedullah el-Humeydî ………………………………………95

2- el-İtkân fî Tercümeti’l-Kur’ân …………………………………………………..95

3- el-İtkân fî Tercümeti’l-Kur’ân’dan Örnek Metinler ………………..96

F-Muhammed Hasan Mevlâzâde Şekevî (Nuhavi) ve Kitâbü’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân………………………………………………………………………………………………………………96

1- Muhammed Hasan Mevlâzâde Şekevî (Nuhavi) …………………………..96

2- Kitâbü’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân ……………………………………………..97

3- Kitâbü’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân’dan Örnek Metinler……………….100

G- Mîr Muhammed Kerîm Necel el-Hâcc Mîr Ca’fer el-Alevî el-Hüseynî el-Mûsevî el-Bâküvî ve Keşfü’l-hakâyık an nüketi’l-âyâti ve’d-dekâyık. …………..….102

1- Mîr Muhammed Kerîm Necel el-Hâcc Mîr Ca’fer el-Alevî el-Hüseynî el-Mûsevî el-Bâküvî……………………………………………………………….….102

2- Keşfü’l-hakâyık an nüketi’l-âyâti ve’d-dekâyık………………..….104

3- Keşfü’l-hakâyık an nüketi’l-âyâti ve’d-dekâyık’tan örnek Metinler…108

III-Tanzîmât’tan II. Meşrûtiyet’e Kadar Matbû Türkçe Cüz’ Tercüme ve Tefsîrleri…111

A-    Osman Necâtî ve Tefsîru’n-Necât (30. Cüz’)……………..………………111

1- Osman Necâtî……………………………………..………………..111

2- Tefsîru’n-Necât’ın Muhtevâsı ve Örnek Metinler………………………..112

B-Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrahim es-Semerkandî ve Nebe’ Cüz’ü Tefsîri Tercümesi ……………………………………………..………………….……115

1- Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrahim es-Semerkandî……………115

2- Nebe’ Tefsîri Tercümesi ……………………………………..……..117

3- Nebe’ Tefsîri Tercümesi’nden Örnek Metinler……………….……118

IV-Tanzîmât’tan II. Meşrûtiyet’e Kadar Matbû Türkçe Müstakil Sûre Tercüme ve Tefsîrleri……………………………………………………………………………120

A-Seyyid Muhammed Ârif ve Tefsîr-i Sûre-i Mülk ………….….………………..120

1-Seyyid Muhammed Ârif ……………………………………………120

2- Tefsîr-i Sûre-i Mülk ……………………………………………….120

3-Tefsîr-i Sûre-i Mülk’ten Örnek Metinler …….……………………..121

B- Anonim, Nebe’ Sûresi Tercüme ve Tefsîri……………………………………………122

1- Nebe’ Sûresi Tercüme ve Tefsîri ……………………………………………..122

2- Nebe’ Sûresi Tercüme ve Tefsîri’nden Örnek Metinler ……………….123

C-Yakub b. Mustafa el-Afvî el-Celvetî ve Netîcetü’t-Tefâsîr fî Sûret-i Yûsuf……………………………………………………………………………………………………………..124

1- Yakub b. Mustafa el-Afvî el-Celvetî …………………………………………124

                        2- Netîcetü’t-Tefâsîr fî sûreti Yûsuf ……………………………………………..126

3- Netîcetü’t-Tefâsîr fî sûreti Yûsuf’tan Örnek Metinler .……………128

D-Gözübüyükzâde İbrahim el-Kayserî ve Tercüme-i Sûre-i Duhâ ve’l-Kadr ve’l-Asr.………………………………………………………………………………………………………………..129

1. Gözübüyükzâde İbrahim el-Kayserî ……………………………………….129

2. Tercüme-i Sûre-i Duhâ ve’l-Kadr ve’l-Asr………………………………….130

a. Tercüme-i Sûre-i Duhâ………….………..………………..130

b. Tercüme-i Sûre-i Kadr ……….………..………………….131

c. Tercüme-i Sûre-i Asr ……………………………………………………132

E- Muhammed b. İbrahim ve Kıssa-i Zîbâ tercüme-i Yûsuf ve Züleyha ….…134

1-Muhammed b.İbrahim ……………………………………………..134

2- Kıssa-i Zîbâ Tercüme-i Yûsuf ve Züleyha …………..…………….134

3- Kıssa-i Zîbâ Tercüme-i Yûsuf ve Züleyha’dan Örnek Metinler……137

F-Anonim, Tefsîr Tercümesi: Âyetü’l-Kürsî İhlas, Felak, Nâs, Fâtiha, Asr, Kevser Sûreleri……….…………..……………………………………………….…..138

Tefsîr Tercümesi’nden Örnek Metinler……………………………….140

G- Giridli Sırrı Paşa ve Sûre Tefsîrleri……………………………………………………..140

1- Giridli Sırrı Paşa …………………………………………………………………….140

2- Sırr-ı Kur’ân, Ahsenü’l-Kasas, Sırr-ı Meryem, Sırr-ı Furkân …..142

a- Sırr-ı Kur’ân ………………………………………………142

b- Ahsenü’l-Kasas …………………………………..………143

Ahsenü’l-Kasas’tan Örnek Metinler ………….…….145

c- Sırr-ı Meryem ……………………………………….……146

Sırr-ı Meryem’den Örnek Metinler…………….…….147

d- Sırr-ı Furkân/Tefsîr-i Sûre-i Furkan……………………………….148

H- Mehmed Fevzî Efendi ve Risâle-i Rûhu’s-Salâh İle el-Havâssu’n-Nâfia fî Tefsîr-i Sûreti’l-Vâkıa……………………………………….…..……………..……150

1- Mehmed Fevzî Efendi……………………………….……………150

2- Risâle-i Rûhu’s-Salâh İle el-Havâssu’n-Nâfia fî Tefsîr-i Sûreti’l-Vâkıa……………………………………………………………………………………………………………152

a- Risâle-i Rûhu’s-Salâh……………………………………………………152

b- el-Havâssu’n-Nâfia fî Tefsîr-i Sûreti’l-Vâkıa…………………..155

I- Muallim Ömer Nâcî Efendi Istanbulî ve Hulâsatü’l-İhlâs………..…..……159

1- Muallim Ömer Nâcî Efendi İstanbulî ………………………………………..159

2- Hulâsatü’l-İhlâs     …………………………………………………160

3- Hulâsatu’l-İhlâs’ın Muhtevâsı ve Örnek metinler ……………….161

K- Ahmed Rüşdü Paşa ve Tercüme-i Hikmetü’l-Beyân fî Sûreti’r-Rahmân…162

1- Ahmed Rüşdü Paşa…………………………………………………162

2- Tercüme-i Hikmetü’l-Beyân fî Sûreti’r-Rahmân ………………………..163

3- Tercüme-i Hikmetü’l-Beyân fî Sûreti’r-Rahmân’ın Muhtevâsı ve Örnek Metinler …………………………………………………………………………………….165

            L- Şeyhî ve Riyâzu’l-Ğufrân…………………………………………………………………..168

1- Şeyhî …………………………………………………………………………………….168

2- Riyâzu’l-Ğufrân …………………………………………………………………….169

3- Riyâzu’l-Ğufrân’ın Muhtevâsı ve Örnek Metinler………………………170

M- Manastırlı İsmail Hakkı Efendi ve Tefsîr-i Sûre-i Yâsîn, Tefsîr-i Sûre-i Fâtiha……………………………….………………………………………..………..174

1-      Manastırlı İsmail Hakkı Efendi ………………………………………………174

2- Tefsîr-i Sûre-i Yâsîn ve Tefsîr-i Sûre-i Fâtiha……………………..175

a-      Tefsîr-i Sûre-i Yâsîn …………………………………………………..175

Tefsîr-i Sûre-i Yâsîn’in Muhtevâsı ve Örnek Metinler…75

b-      Tefsîr-i Sûre-i Fâtiha……………………………………..178

V-Tanzîmât’tan II. Meşrûtiyet’e Kadar Matbû Türkçe Âyet Tercüme ve Tefsîrleri….179

A-Şeyhü’l-İslâm Muhammed Es’ad Efendi ve Âyetü’l- Kürsî Tefsîri Tercümesi……………………………………………………………………………………………………….179

1-      Şeyhü’l-İslâm Muhammed Es’ad Efendi …………………………………179

2-      Âyetü’l- Kürsî Tefsîri Tercümesi…………………………………………….180

3-      Âyetü’l-Kürsî Tefsîri Tercümesi’nin Muhtevâsı ve Örnek Metinler 181

B- Necef Ali b. Hasan Ali et-Tebrizî ve Mişkâtü’l-Hayât fî Tefsîri’l-Âyât……………185

1-      Necef Ali b. Hasan Ali et-Tebrizî………………..………………185

2-      Mişkâtü’l-hayât fî tefsîri’l-âyât     …..……………….….……….185

3- Mişkâtü’l-hayât fî tefsîri’l-âyât’ın Muhtevâsı ve Örnek metinler.187

C- Okçuzâde Muhammed Şâh Efendi ve Âyât-ı Erbaîn ve Ehadis-i Erbaîn…189

                   1-Okçuzâde Muhammed Şâh Efendi ……………………………………………189

2- Âyât-ı Erbain ve Ehâdis-i Erbaîn  …………………………………………..190

D- Mustafa Cem’î ve Risâle-i Teavvüz ve Besmele Tercümeleri………………..191

1- Mustafa Cem’î ……………………………………………………………………..191

2- Risâle-i Teavvüz ve Besmele Tercümeleri………………………………….192

a- Risâle-i Teavvüz Tercümesi………….. ……………………………..192

b- Risâle-i Besmele Tercümesi…………………………………………..194

E- Bereketzâde İsmail Hakkı ve Necâib-i Kur’âniye……………….…………195

1-      Bereketzâde İsmail Hakkı ……………………………………….195

2-      Necâib-i Kur’âniye …………………………………..…………..196

3-      Necâib-i Kur’âniyye’den Örnek Metinler ……………………….198

VI-Tanzîmât’tan II. Meşrûtiyet’e Kadar Matbû Türkçe Kur’ân-ı Kerîm Fihristleri…………………………………………………………………….….……..200

A- Hâfız Muhammed Vardârî ve Tertîb-i Zîbâ………………………………………….200

1- Hâfız Muhammed Vardârî……………………………………………………….200

2-Tertîb-i Zîbâ……………………………………………………………………………202

B-Muhammed Şerif Efendi ve Mısbâhu’l-âyâti’l-celileti’l-Furkâniyye ve miftâhu’t-tefâsîri’l-cemileti’l-Kur’âniyye………………………………………………………….204

1- Muhammed Şerif Efendi ………………………………………………………..204

2-      Mısbâhu’l-âyâti’l-celileti’l-Furkâniyye ve miftâhu’t-tefâsîri’l-cemileti’l-Kur’âniyye …………………………………………………………..205

C-el-Hâfız Yahya Hilmi b. Hüseyin Kastamonî ve Mısbâhu’l-ihvân li-taharriyât-ı âyi’l-Kur’ân………………………………………………………………………..206

1-el-Hâfız Yahya Hilmi b. Hüseyin Kastamonî ……………………………. 206

2- Mısbâhu’l-ihvân li-taharriyât-ı âyi’l-Kur’ân ……….…………….206

VII- Tanzîmâttan II. Meşrûtiyet’e Kadar Matbû Türkçe Ulûmu’l-Kur’ânla İlgili Eserler

A- Şâkir Ahmed Paşa ve Tertîb-i Nefîs……………………………………………………209

1- Şâkir Ahmed Paşa…………………………………………………………………..209

2- Tertîb-i Nefîs …………………………………………………………………………210

3- Tertîb-i Nefîs’den Örnek Metinler ………………………………212

B- Muallim Ömer Nâcî Efendi İstanbulî ve İ’câz-ı Kur’ân…………………………213

1-Muallim Ömer Naci Efendi İstanbûlî ………………………………213

2- İ’câz-ı Kur’ân…………………………………………………………………………213

3- İ’câz-ı Kur’ân’dan Örnek Metinler……………………………………………213

SONUÇ………………………………………………………………………………………………………….207

BİBLİYOĞRAFYA………………………………………………………..…….……211