Çalışmamız bir giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında incelemekte olduğumuz Tanzimat döneminin siyasi, sosyal ve ilmî yapısını ana hatlarıyla ele aldık.
Birinci bölümde Kur’ân-ı kerim’in başka dillere özellikle de Türkçe’ye tercümesi meselesini; tercümenin tanımı, çeşitleri, hükmü ve tarihini inceledik.
İkinci bölümde Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e kadar Türkçe matbu Kur’ân-ı Kerim tercüme ve tefsîrlerini “tam tefsîrler”, “cüz’ tefsîrleri”, “sûre tefsîrleri”, “ayet tefsîrleri” başlıkları altında kronolojik sıraya göre ele alarak tanıtmaya çalıştık. Ayrıca o dönemde yapılan “Kur’ân ilimleri” ile ilgili bir kısım çalışmaları ve özellikle de “Kur’ân fihristleri”ni değerlendirmeye gayret gösterdik.
Tam tefsîrlerin geneli Arapça tefsîrlerden tercüme edilmek ve gerekli ilaveler yapılmak sûretiyle yapılmıştır. Sadece bir tanesi Farsça’dan tercüme yoluyla gerçekleştirilmiştir. Cüz’ tefsîrlerinden Semerkandi’nin Nebe’ tefsîri Arapça’dan tercüme edilmiş diğerleri te’lif eserlerdir. Sûre tefsîrlerinden Ahmed Rüşdü Paşa Arapça olarak yazdığı Hikmetü’l-beyân isimli Rahman sûresi tefsîrini bizzat kendisi Türkçe’ye çevirmiş ve Sırrı Paşa da eserlerini genellikle Râzi’den tercüme yoluyla oluşturmuştur. İlk sıradaki Amme tefsîri, Afvî’nin ve Muhammed Arifin eserleri de Tibyân tercümesinden alınmışlardır. Bunların dışındaki çoğunluğu oluşturan tercüme ve tefsîrler ise bizzat te’lif edilmiş olan eserlerdir.
Kur’ân-ı Kerim’de en çok tercüme ve tefsîri yapılmış olan sûre Yâ-Sîn’dir. Daha sonra Yusuf sûresi ve Fatiha sûresi gelmektedir. Namaz sûreleri de devrin anlayışı olan halkın okuduğunu anlaması gayretleri nedeniyle çok tercüme edilenler arasındadırlar. Bunlardan başka Kehf, Meryem, Furkan, İnsan, Rahman, Vakıa, Mülk, Nebe’, Duhâ, Kadr, Asr, İhlas sûreleri görülmektedir. Cüz’ olarak sadece 30. cüz’ bulunmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim ile alakalı çalışmaların önde gelen müracaat kaynaklarından olan fihristlere bu dönemde sıkça rastlamak mümkündür. Bunlardan matbu’ olan üç tanesini yukarıda görmüş olduk. Ulûmu’l-Kur’ân sahasında ise daha çok i’câz konusu ele alınmıştır. Biz de bu konuyla alakalı bir kitabı misal kabilinden çalışmamıza dahil ettik. Bununla beraber sûrelerin âyet sayılarını, ihtilaflı âyetleri, cüz’lerin başlangıçlarını, muhkem ve müteşabihi manzum olarak bildiren Tertîb-i Nefîs’i de tanıttık.